Cảm thức thơ “Trong thanh lặng”

16-05-2026 04:59

Dường như trong thơ Nam Thanh, từ “Tình sen” (2020), “Con đường anh hái” (2021) đến “Nhắm mắt vào sẽ thấy” (2023) vừa có sự quen thuộc, nhất quán trong thi hứng lại có sự vượt thoát, biến ảo ở cách nhìn và cách diễn đạt, nhất là trong tập thơ mới nhất “Trong thanh lặng” (NXB Hội Nhà văn, 2025) vừa thăng hoa vừa khơi gợi, bung nở mà tinh tế, giản dị mà khác lạ của một cái tôi tràn đầy năng lượng trong cảm hứng sáng tạo.

Ở Trong thanh lặng, chủ thể thơ luôn nhắc đến chữ tình nhưng không lụy tình. Chữ tình của Nam Thanh bao chứa những cung bậc tình cảm con người với thiên nhiên, là những tương tác quyện hòa trong cái nhìn về sự dịch chuyển của mùa, của năm tháng đời người. Nếu thiên nhiên - lịch bốn mùa là vòng quay của thời gian thì mùa Trong thanh lặng là tâm trạng con người song hành ký ức và hiện tại: “Tháng tư chuyển mùa bằng cơn mưa nổ vang sấm chớp/ Choàng vỡ giấc mộng đắm chìm của người đàn bà mất ngủ đêm đêm/ Tháng tư môi dậy đỏ sắc loa kèn/ Gió thoảng hơi đàn ông xanh cây cỏ” (Tiếng sấm chuyển mùa). Nhà thơ như thấu hiểu nửa đời đã qua “bao khúc buồn vui” của người đàn bà, nhân vật trữ tình bỗng một thoáng bối rối khi “một sớm mai gặp mùa xuân trở lại”. Từ một loài hoa gợi nhớ heo may: “Ánh mắt đầy vơi mùa thu về đâu/ Em mơ gì mà nở ra mùa hoa cúc/ Hoa nghĩ gì mà mùi hương day dứt/ Trở trăn thơm trong hơi thở tháng ngày”. Không chỉ gợi mùa hoa cúc mà vượt biên độ, đa nghĩa hơn hóa thành “mùa nhớ”. Không phải ngẫu nhiên hay bắt gặp trong thơ Nam Thanh tâm trạng hoài niệm “Lòng sống dậy khoảnh khắc ngày xa cũ”…“Nỗi nhớ ai khêu lên ngọn lửa”… những thoáng gợi mà lay động.

Trong thơ Nam Thanh, thiên nhiên cũng là thực thể có sự sống, có linh hồn như người bạn chia sẻ nỗi niềm, các trạng thái buồn vui của con người. Nhưng thiên nhiên trong cảm hứng của nhà thơ không chỉ là sự miêu tả, mang tính bao quát mà là sự cảm thấu cụ thể, được chắt lọc qua những quan sát và chiêm nghiệm của một người thơ từng trải, biết nghe tiếng nói của các loài hoa và hương sắc đặc trưng của mỗi loài. Trong đó, hoa sen dường như được nhà thơ ưu ái hơn với chùm bài: Khúc ca hoa sen, Sen hay em đến cầm tay, Đời sen, Cõi sen và đọng lại là Tình sen, với tầng nấc tình cảm cứ dần đẩy cao lên đến lúc sen hóa vào em: “Ai dâng tình sen lên đôi má/ Ai nhập hồn sen vào đôi môi/ Ai đưa buồn vui sen lên đôi mắt/ Ai đem hương sen nuôi dài mái tóc/ Mùa đã về tình em có như sen?”. Đây là chùm sen ấn tượng bởi giọng trầm tư, triết lý, bởi hình ảnh sen mang vẻ đẹp hình thể và tâm hồn của người nữ, ở sự hóa thân từ “em trong anh mềm mại dáng sen” đến “Hương sen thơm cả ngoài cõi nhân gian”...

Cảm thức thơ “Trong thanh lặng” - 1

Tập thơ “Trong thanh lặng” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Nam Thanh.

Với Trong thanh lặng, người đọc như cùng nhà thơ bước vào khu vườn thiên nhiên đa dạng các chủng loại hoa. Hoa ban ngày xưa độc vị ở miền núi Tây Bắc, giờ tràn xuống miền xuôi, màu hoa ban về phố ngả sang tím hồng lan tỏa niềm vui đến với người đô thị. Rồi hoa sưa với màu trắng độc lạ riêng có. không thôi ám ảnh khiến người viết thăng hoa tung ra những câu thơ biến ảo: “Tháng ba lấy gió làm ngọn bút/ Anh viết câu thơ gửi mây trời/ Nhớ em nhớ chất đầy năm tháng / Anh gửi vào trời đất có vơi?…/ Cả một trời hoa sưa bay trong mắt/ Đợi người bao năm hoa vẫn bay” (Hoa vẫn đợi em).

Thơ Nam Thanh có sự chùng chình, nhòe mờ giữa quá khứ và hiện tại. Nhân vật trữ tình em hay anh không định vị, cũng như không soi chiếu vào chất liệu cái tôi mà nó tự thân đến và đi, vừa thực cảnh lại vừa ảo giác: “Anh xa quê tóc trên đầu đã ngả/ Vẫn lửa gạo chập chờn trong giấc mơ đêm/… Những cây gạo vừa bay nhảy cạnh triền đê/ Đã biến thành dòng sông hoa nở” (Dòng sông hoa nở). Ở phía người con gái: “Trên môi em chập chờn mùa hoa phượng/ Mắt chớp dao cau không cắt được nỗi buồn thăm thẳm tự ngàn năm/ Vòm cây nào tiếng ve ngơ ngác xanh/ Bước chân ai chấp chới vào mùa thiếu nữ” (Phượng hát).

Những “giấc mơ hoa”, những “chiều dã quỳ”, hay bông quỳnh buông sắc trắng trong đêm, rồi những hoa đỗ quyên, hoa ngâu… Hoa là biểu tượng của vẻ đẹp thiên nhiên, nơi “kiếp hoa” cũng gắn với phận người, và hoa trong tư duy sáng tạo của nhà thơ đã mang ý nghĩa kép: “Bao phận người đánh đổi lấy phận hoa/ Chờ cả kiếp hoa/ biết có ngày gặp mặt?/Mong manh kiếp hoa! Dâu bể phận người”… (Kiếp hoa). Có thể bởi những giăng mắc ấy nên không phải bỗng dưng người làm thơ thường có những ý thơ tương phản “Chia tay là để mãi mãi còn nhau”, “Nụ cười hạnh phúc phút lìa xa”, “Cây bừng nở một mùa hoa đớn đau rực rỡ”…

Có thể cảm nhận cách nhìn cuộc đời của nhà thơ không đơn sắc một màu mà muôn màu, đa sắc khi đứng trước một “siêu thị” hoa: “Tôi thảng thốt trước màu vàng hoa hoàng lan, hoa cúc/ Lại sửng sốt trước chùm chùm sắc vàng hoa lá ngón đung đưa/ Những đóa hồng dịu dàng thơm bên hoa xương rồng khoe sắc/ Bông trúc đào mềm mại hồng tươi gợi nhớ môi thiếu nữ trăng tròn/ Có bông hoa mở đóng cánh ăn ong bướm côn trùng/ Hoa “ăn thịt” như bao người thường gọi” (Tiếng đất) Trong cái nhìn của nhà thơ, thế giới con người hay thế giới thiên nhiên luôn vận động, biến đổi, vừa cân đối hài hòa, vừa đối lập, tương phản, vừa rực rỡ, vừa úa tàn, vừa tin yêu, vừa âu lo: “Tôi thở giữa muôn sắc hương trời đất/ Nghe cây lá lặng yên mà đang cất nên lời. Hoa bừng thắm nhắc ai đừng quên lãng/ Bao vẻ đẹp hương thơm tàn độc ở trên đời” (Tiếng đất).

Sau cảm hứng về hương sắc tình hoa, Trong thanh lặng lại âm vang tình đất tình đời. Ở đây người thơ đã phóng chiếu xa hơn tầm nhìn của mình về cảnh quan, đất nước. Trong sáng tác văn học, đặc biệt với thơ, dường như việc miêu tả một phong cảnh, một địa điểm, vùng miền cũng thể hiện những cung bậc tình cảm để kiến tạo diện mạo tâm hồn của kẻ sáng tạo. Người đọc nhận ra những tên đất, tên làng, những địa điểm du lịch, những chứng tích lịch sử, văn hóa ít nhiều đều mang tâm thức sinh thái, in dấu ấn thiên nhiên, môi trường đồng vọng với cảm xúc, với tiếng nói bên trong của tác giả. Từ “trời biển Cà Mau”, người thơ như hòa vào cảnh quan của lớp người đi mở đất: “Những cây đước cây tràm mọc lên bao xóm thôn/ Hóa thân của bao kiếp người đi mở đất/ Những cuộc đời dạt xô trong sóng nước/ Nghe thấy trong đước tràm tiếng nói một làng quê” (Trời biển Cà Mau).

Đi về phía biển, nhà thơ gặp Côn Đảo với dãy bàng trăm tuổi rễ ăn vào những mất mát buồn đau, đến sa mạc cát miền trung trải ngàn năm “cát vẫn cát mà xương rồng thành thanh long dịu mát”. Lên Tuyên Quang miền gái đẹp, tác giả bắt gặp một không gian xanh bạt ngàn “những đồi chè xòe ô trong nắng/ Hàng cọ buông những chấm xanh”… Người đọc nhận ra trong thơ Nam Thanh, cảnh quan không đơn thuần là “thế giới chúng ta nhìn thấy mà còn là sự kiến tạo, sự cấu thành của thế giới đó”: “Đôi tay em làm gốm và dệt vải/ Nghìn năm sống lại/ Trong sắc gốm Chăm trong thổ cẩm Chăm/ Hồn Chăm thở trong mỗi nét hoa văn” (Vẻ đẹp Chăm). Là “vòng xoang” nơi đại ngàn Tây Nguyên lưu giữ di sản văn hóa bản địa, được diễn tả qua những câu thơ ám thị, đầy gợi cảm: “Mắt tìm mắt, tay nối tay rộng mở vòng xoang/ Bao bầu vú tung tẩy theo nhịp chân điệu múa/ Tiếng trống gõ trong tim ngân rung từng nhịp thở /Quấn quýt tình người tình cây trái đất đai” (Vòng xoang Tây Nguyên). Từ cao nguyên đá Hà Giang, “Anh lạc xuống nương lanh xanh ngắt một màu/ Váy thổ cẩm phơi tươi bờ rào đá” người làm thơ vẫn luôn nhớ về phương nam, nhớ hình ảnh người con gái Nam bộ “nơi miệt vườn trĩu trịt tiếng chim/ Nơi gió sương ngậm hương trái chín/ Tình đất tình em ủ ấp bao mưa nắng/ Nở ra mùa trái ngọt bông thơm” (Người con gái đất phương Nam).

Trong tư duy sáng tạo của mình, Nam Thanh luôn tìm thấy sự tương quan, giao hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa tình hoa, tình đất, tình đời mang ý nghĩa nhân văn. Những hình ảnh của thiên nhiên đất nước vào thơ anh một cách tự nhiên. Anh luôn có ý thức thiết tạo tứ thơ và thi ảnh từ toàn cảnh đến cận cảnh, từ ngoại cảnh đến tâm cảnh, khéo léo tạo đối sánh một cách lạ, riêng có nơi anh: “Ai làm ra phép lạ/ Núi già thành núi non/ Cổ thụ bàng hoàng xanh/ Khi nhận ra vẻ đẹp của em” (Vòng xoang Tây Nguyên). Với Nam Thanh, thiên nhiên từ hoa lá, cỏ cây đến sông nước trời mây đều là những sinh thể sống động tồn tại ngang bằng với con người: “Hoa thỏ thẻ điều gì với nắng/Nắng thầm thì gì với gió mây/ Mà tiếng chim hót trắng rừng cây/..Rồi em tới bất ngờ như gió tới/ lướt như bay sợ đau nhánh cỏ gầy” (Giấc mơ hoa). Trong cách diễn đạt của Nam Thanh, anh tỏ ra đắc địa trong sử dụng các động từ với cách thức nhân hóa khiến câu thơ có hồn vía đầy sống động.

Với Trong thanh lặng, tôi đã đọc và cảm nhận thơ anh theo cách của người tiếp nhận, nghĩa là nhà sáng tác và người tiếp nhận có thể đối thoại với nhau. Qua nhan đề tập thơ, những tưởng thơ anh sẽ êm đềm “trong thanh lặng”, nhưng không, thơ anh cũng “tới bến” trong tình ý, trong cái nhìn thiên nhiên, cuộc sống và con người theo cách của mình, tĩnh mà động và điều đáng nói là “mang màu cờ sắc áo” của riêng anh, tạo được trường liên tưởng với người đọc…