Phim ngắn AI: Phim ảo, họa thật (Kỳ 3)

Tạo “sức đề kháng” từ bên trong

Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực “miễn dịch xã hội” trước thông tin xấu độc trên không gian mạng; Nghị quyết 80-NQ/TW cũng đã đặt ra nhiệm vụ xử lý thông tin xấu độc, phản văn hóa, đồng thời tăng cường giám sát, định hướng nội dung văn hóa trực tuyến.

Trong lĩnh vực điện ảnh, ngày 25/9/2026, Cục Điện ảnh có văn bản yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp chấp hành nghiêm quy định về phổ biến phim trên không gian mạng. Đáng chú ý, các quy định được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 116/2026/NĐ-CP, vừa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hợp nhất với Nghị định số 131/2022/NĐ-CP, tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm của các đơn vị phổ biến phim trong việc phân loại nội dung, thiết lập công cụ để cha mẹ kiểm soát việc xem phim của trẻ em và tiếp nhận phản ánh về phim vi phạm. Theo đó, phim có nội dung bị nghiêm cấm phải được dừng phổ biến, gỡ bỏ chậm nhất trong 24 giờ kể từ khi đơn vị phổ biến phim nhận được yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Tuy nhiên, với lượng nội dung rất lớn, liên tục thay đổi và ngày càng được phân phối theo từng người dùng, bên cạnh chính sách và công tác quản lý, khả năng nhận biết, lựa chọn và tự bảo vệ của người tiếp nhận vì thế cũng trở nên quan trọng.

Từ góc độ tâm lý học, TS. Phạm Kim Anh - Giảng viên, Tổ trưởng Bộ môn Tâm lý học Tổ chức Nhân sự (I/O Psychology), Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) - cho rằng ngoài những giải pháp ở cả cấp độ vĩ mô nêu trên thì ở cấp độ vi mô, đặc biệt với trẻ em và người trẻ, giáo dục có vai trò trực tiếp trong việc hình thành nhận thức, thói quen và cách ứng xử với nội dung số.

TS. Phạm Kim Anh chia sẻ: “Giáo dục không nên chỉ dừng ở việc ngăn cấm học sinh sử dụng thiết bị hay tiếp xúc với một loại nội dung nào đó, mà cần giúp các em từng bước nhận biết đâu là nội dung hữu ích, đâu là nội dung có hại; biết đánh giá thông tin, nhận diện những biểu hiện lệch chuẩn và chủ động lựa chọn nội dung phù hợp. Trong môi trường số, việc dựng lên một hàng rào tuyệt đối gần như không thể: một nội dung bị ngăn chặn hôm nay có thể xuất hiện dưới một hình thức khác vào ngày mai. Điều có ý nghĩa lâu dài hơn là trang bị cho người trẻ khả năng tự nhận diện và đưa ra lựa chọn khi đứng trước một dòng nội dung gần như không có điểm dừng”.

Ảnh minh họa. Nguồn ảnh: phunuvietnam.vn

Cùng với giáo dục nhà trường, gia đình có vai trò gần gũi và trực tiếp. Theo TS. Phạm Kim Anh, sự gần gũi, trò chuyện giữa cha mẹ và con cái có ý nghĩa đặc biệt. Những bữa ăn, sinh hoạt hay hoạt động chung tạo điều kiện để cha mẹ hiểu con đang quan tâm đến điều gì, tiếp xúc với những nội dung nào, qua đó có thể nhận biết những thay đổi trong nhận thức trước khi chúng biểu hiện rõ hơn thành hành vi.

Cha mẹ vì thế cũng cần được trang bị kiến thức về việc nuôi dạy, đồng hành cùng con trong môi trường số. Chỉ cấm đoán khó có thể giải quyết được vấn đề khi trẻ vẫn có nhiều con đường khác nhau để tiếp cận nội dung, trong khi việc tiếp nhận ngày càng mang tính cá nhân hóa: một đứa trẻ có thể xem phim trên điện thoại riêng, trong không gian riêng và tiếp tục được hệ thống gợi ý những nội dung tương tự. Cha mẹ khó có thể đứng bên cạnh để kiểm soát từng video, từng bộ phim.

Bởi vậy, theo TS. Phạm Kim Anh, ngoài giáo dục, ở góc độ cá nhân điều quan trọng vẫn là nâng cao nhận thức và khả năng tự điều chỉnh hành vi của chính người tiếp nhận. “Người xem cần ý thức mình đang dành bao nhiêu thời gian cho nội dung số, đang tiếp nhận điều gì và những nội dung ấy mang lại giá trị gì cho mình. Khả năng nhận biết, đánh giá và lựa chọn nội dung không tự nhiên hình thành mà cần được học hỏi, giáo dục và rèn luyện. Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ em và người trẻ - những đối tượng đang lớn lên trong môi trường mà điện thoại thông minh, mạng xã hội và nội dung nghe nhìn đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống” - TS Phạm Kim Anh phân tích.

Về lâu dài, “lá chắn” bền vững hơn là giúp trẻ từng bước hình thành khả năng nhận diện, đánh giá và lựa chọn nội dung; đồng thời bồi đắp thị hiếu thẩm mỹ, năng lực thưởng thức để các em không chỉ biết tránh những nội dung nhảm, lệch chuẩn, xấu độc mà còn biết nhận ra và lựa chọn cái hay, cái đẹp, những sản phẩm có giá trị.

Điều đó cũng đòi hỏi đời sống văn hóa phải có thêm những tác phẩm thực sự có chất lượng và đủ sức hấp dẫn công chúng.  Khi tiêu chuẩn của khán giả được nâng lên, những tác phẩm hời hợt, dễ dãi hoặc chỉ dựa vào một vài yếu tố câu khách cũng sẽ ngày càng khó thuyết phục người xem.

Tác phẩm chất lượng vẫn là nền tảng

PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú - Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam đưa câu chuyện trở lại bản chất, vai trò của điện ảnh. Viện dẫn nhận định của Vladimir Lenin “Điện ảnh là hình thức nghệ thuật quan trọng nhất” - PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú phân tích: điện ảnh là loại hình nghệ thuật tổng hợp, có văn học trong kịch bản, có kiến trúc, mỹ thuật trong ánh sáng, màu sắc, bố cục khuôn hình, bối cảnh, phục trang; có nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, cùng nhiều thành tố khác. Chính sự tổng hợp ấy tạo nên sức mạnh riêng của điện ảnh: không chỉ chuyển tải câu chuyện, nội dung mà đồng thời còn chuyển tải thẩm mỹ, có khả năng tác động trở lại thị hiếu người xem.

“Xưa rồi. Không thể định kiến cứ phim nghệ thuật là hay và coi thường cho rằng phim giải trí là thẩm mỹ thấp. Một bộ phim đông khách chưa chắc đã là một bộ phim hay. Và… một bộ phim hay chưa chắc là một bộ phim đông khán giả. Điện ảnh có những dòng phim, những nhóm công chúng và mục tiêu khác nhau; bài toán của người làm nghề không phải lựa chọn tuyệt đối giữa nghệ thuật và khán giả, mà tìm được cách để giá trị nghệ thuật vẫn có sức hấp dẫn đối với người xem, giữ được chiều sâu nội dung và giá trị nghệ thuật”, theo Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam.

Những vấn đề PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú đặt ra cũng đang được các đơn vị sản xuất phim tìm lời giải trong thực tế. Chia sẻ về hướng đi của Hãng phim Truyền hình TP.HCM (TFS), Giám đốc, đạo diễn Phạm Việt Phước cho rằng sự thay đổi trong cách tiếp nhận của khán giả đang buộc các nhà sản xuất chuyên nghiệp phải tính đến cả hình thức thể hiện lẫn quy trình làm phim. Theo ông, khán giả hiện đại có xu hướng tiếp nhận thông tin cô đọng, ưu tiên tốc độ, sự trực diện và tính tương tác cao; nhưng đáp ứng sự thay đổi ấy không có nghĩa chỉ đơn giản làm phim ngắn hơn hay nhanh hơn.

Thực tế, TFS đang thử nghiệm cách tiếp cận này với Bãi săn, dự án kết hợp với Đài Phát thanh và Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV) sản xuất vừa công bố ngày 30/9, chuyển thể từ tác phẩm của nhà văn Nguyễn Đình Tú, gồm 15 tập, mỗi tập khoảng ba phút và có ứng dụng AI trong quá trình sản xuất. Đạo diễn Phạm Việt Phước gọi lựa chọn định dạng này là một “bước chuyển mình chiến lược” của TFS nhằm thích ứng với nhu cầu người xem và sự phát triển của nội dung micro-learning và short-form video của khán giả trên nền tảng số.

TFS ứng dụng AI trong sản xuất phim

Theo ông, sự chuyển dịch ấy đồng thời đặt ra hai yêu cầu đối với một hãng phim truyền hình chuyên nghiệp: một mặt tận dụng công nghệ để tối ưu hóa quy trình, rút ngắn thời gian và kiểm soát chi phí; mặt khác phải bảo đảm chất lượng nội dung.

“Tối ưu hóa quy trình bằng công nghệ: Chủ động ứng dụng AI trong sáng tạo, kỹ xảo và hậu kỳ nhằm rút ngắn thời gian sản xuất, kiểm soát chi phí mà vẫn đảm bảo chuẩn mực hình ảnh sắc nét, hiện đại.

Bảo chứng chất lượng nội dung: Công nghệ là phương tiện, cốt lõi vẫn là tư duy biên kịch chỉn chu, chiều sâu nhân văn và ngôn ngữ điện ảnh chuẩn mực - giúp sản phẩm vượt trội so với các nội dung tự phát trên mạng xã hội”, đạo diễn Phạm Việt Phước chia sẻ.

Ranh giới giữa thích ứng với thị hiếu và dễ dãi nội dung, theo Giám đốc TFS, vì thế không nằm ở việc một bộ phim dài hay ngắn, có hay không ứng dụng công nghệ mới, mà ở mục đích người làm phim đặt ra cho sản phẩm. Nếu thời lượng ngắn và công nghệ được sử dụng để chuyển tải giá trị nghệ thuật, chiều sâu nhân văn, đó vẫn là lựa chọn về phương thức thể hiện; ngược lại, nếu lượt xem trở thành mục đích và người làm phim sẵn sàng cắt gọt logic, sử dụng yếu tố giật gân để thu hút công chúng, sản phẩm rất dễ trượt sang sự dễ dãi.

“TFS chấp nhận đổi mới hình thức để làm mới một sản phẩm văn hóa, quyết không biến nó thành hàng hóa giải trí mì ăn liền”, ông Phước nói.

Giám đốc TFS cho rằng công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ dừng ở vai trò công cụ. Khi AI khiến việc tạo ra hình ảnh đẹp trở nên nhanh và dễ dàng hơn, sự khác biệt không còn nằm đơn thuần ở khả năng sử dụng công nghệ.

“Khi ai cũng có thể tạo ra hình ảnh đẹp một cách nhanh chóng, thì sự khác biệt của một hãng phim chuyên nghiệp không nằm ở công nghệ, mà nằm ở câu hỏi: Con người muốn dùng công nghệ đó để tạo ra giá trị gì?”. Theo ông Phước, “chính tư duy nghệ thuật, chiều sâu tư tưởng, giá trị văn hóa và cái ‘tâm’ của người làm phim mới là thứ thổi hồn vào tác phẩm, biến những hình ảnh do AI tạo ra thành một sản phẩm nghệ thuật đích thực chứ không phải nội dung trôi nổi, đại trà trên mạng”.

Bãi săn mới đang trong quá trình thực hiện, vì vậy hiệu quả của định dạng ba phút cũng như việc ứng dụng AI vẫn phải chờ chính tác phẩm khi đến với khán giả. 

Sản xuất được một tác phẩm tốt đã đành, phim trước hết phải có con đường để đến với người xem. PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú cho rằng điện ảnh cần được nhìn trong một hệ sinh thái hoàn chỉnh, bao gồm đào tạo nguồn nhân lực có nghề tham gia  sản xuất, phổ biến, phát hành, xuất nhập khẩu phim và khán giả - người tiếp nhận tác phẩm.

Ai dẫn đường giữa biển khen - chê?

Đưa được tác phẩm đến với công chúng mới là một nửa câu chuyện. Trong một môi trường mà mỗi bộ phim vừa ra mắt đã có thể lập tức đứng giữa hàng loạt video review, bài bình luận, những luồng khen - chê và tranh luận trên mạng xã hội, ai giúp công chúng nhận biết giá trị của tác phẩm, hiểu ngôn ngữ điện ảnh và hình thành những tiêu chuẩn thẩm mỹ cao hơn?

PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú đặc biệt nhấn mạnh vai trò của lý luận, phê bình: “Chức năng của lý luận phê bình là dẫn dắt, lý luận phê bình phải tạo được một diễn đàn, một hệ sinh thái có tiếng nói chuyên môn, có khả năng dẫn hướng về đề tài, phong cách thể hiện; phát hiện, nâng niu những cách kể chuyện mới, đồng thời chỉ ra những “hạt sạn”, những điều tác phẩm chưa đạt được. Tuy nhiên lâu nay, lý luận phê bình chưa làm được việc đó”. 

Khoảng trống ấy càng đáng chú ý khi đời sống bình luận điện ảnh đang thay đổi rất nhanh. Theo PGS.TS Đỗ Lệnh Hùng Tú, công tác lý luận, phê bình còn chưa theo kịp những vấn đề của sáng tác, đôi khi e dè trước dư luận, chưa thực sự bám sát đời sống sáng tạo và chưa thể hiện được chiều sâu khoa học cần thiết; lực lượng làm công tác này cũng còn mỏng, trong khi việc đào tạo gặp nhiều khó khăn. 

Sự nở rộ của các video review, bài bình luận trên mạng xã hội không có nghĩa review và phê bình chuyên nghiệp phải đứng ở hai phía đối lập. Vấn đề đáng quan tâm hơn là lý luận, phê bình chuyên nghiệp có đủ nhanh, đủ gần và tìm được một ngôn ngữ phù hợp để hiện diện trong chính không gian truyền thông mà công chúng hôm nay đang tham gia hay không.

Theo Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam, người làm lý luận, phê bình cần trang bị kiến thức chuyên môn, khả năng nghiên cứu, năng lực và uy tín để dẫn dắt. Bản lĩnh không phải cố tình nói khác số đông để gây chú ý; nhưng nếu chỉ hùa theo ý kiến người khác rồi biến nó thành quan điểm của mình thì cũng không thể hiện được tính học thuật và chính kiến. 

Ở nghĩa rộng hơn, lý luận, phê bình không chỉ là tóm tắt nội dung và khen hay chê một bộ phim. Một tiếng nói chuyên môn thật sự có chất lượng còn giúp công chúng hiểu vì sao một cảnh phim có sức nặng, một cách kể chuyện có gì mới, ngôn ngữ điện ảnh được sử dụng ra sao và giới hạn của tác phẩm nằm ở đâu. Khi có thêm những công cụ để đọc và hiểu tác phẩm, người xem cũng có cơ hội đi xa hơn phản ứng tức thời “hay - dở”, “thích - không thích” để tiếp cận điện ảnh ở những tầng nhận thức và thẩm mỹ sâu hơn.

Bởi vậy, trong cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt để giành sự chú ý của công chúng, câu trả lời của điện ảnh không thể chỉ là làm ngắn hơn, nhanh hơn hay bắt mắt hơn. Tác phẩm tốt vẫn là điểm khởi đầu, nhưng để cái hay, cái đẹp thực sự có sức hấp dẫn và tác động trở lại đối với thị hiếu, còn cần có nhiều hơn sự lựa chọn cho khán giả bằng những tác phẩm, sản phẩm lành mạnh, cùng một đời sống lý luận, phê bình có khả năng giúp người xem hiểu sâu hơn và từng bước nâng cao năng lực thưởng thức.