Những xúc cảm đen trắng

Ta đều biết rằng kĩ thuật in ấn của Việt Nam hồi giữa thế kỉ trước vẫn còn vô cùng lạc hậu. Nhà máy in vẫn phải dùng những bản in hình vẽ bằng gỗ khắc tay. Mãi đến hồi thập kỉ 70 mới có kĩ thuật in tráng ảnh kẽm. Họa sĩ vẽ minh họa trong thời kì này luôn được nhắc đến kèm theo tên ông thợ khắc ở trang sách cuối. Đại khái “Bìa và minh họa Văn Cao. Khắc gỗ Nguyễn Xà”.

Bản in khắc gỗ dĩ nhiên chỉ có hai sắc độ. Đen và trắng. Sắc độ trung gian phải do họa sĩ tự tìm cách sáng tạo ra nó. Bằng cách đan thưa mau những nét đen. Hoặc bằng những chấm đen rời cho một mảng lớn. Bức vẽ nào cũng vậy. Muốn có hiệu quả về không gian ba chiều trong khi chỉ có vật liệu là hai sắc độ. Không có cách nào tốt hơn là phải tìm ra được nhiều sắc độ trung gian chỉ bằng một màu đen duy nhất. Điều đó hiển hiện lên bức vẽ bằng những xúc cảm lay động lòng người. Đó chính là cốt lõi giá trị của một bức minh họa.

Một số minh họa của nhạc sĩ Văn Cao trưng bày tại Hội thảo về thân thế, sự nghiệp nhạc sĩ Văn Cao nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông (15/11/1923 – 15/11/2023).

Vậy nhưng tìm kiếm những kĩ thuật ấy ở đâu ra thì cho đến tận bây giờ vẫn chưa có câu trả lời nào khả dĩ. Đào tạo ư? Chắc chắn là không rồi. Chưa có bất cứ một trường mĩ thuật nào trên đất nước dạy vẽ minh họa. Bởi vì đó là một công việc dựa vào cảm xúc rất nhiều. Là thứ không thể dạy cho nhau. Vậy cho nên một người được học vẽ rất ít bằng cách trải chiếu dự thính ở Trường cao đẳng mỹ thuật Đông Dương như Văn Cao hoàn toàn có vị trí ngang hàng như những bậc thầy mỹ thuật tốt nghiệp trường này. Thậm chí có nhiều họa sĩ được cho là thành đạt trong giới hội họa nước nhà cũng còn phải xếp sau Văn Cao vài bậc trong việc vẽ minh họa.

Vì những lí do kĩ thuật chế bản thời kì ấy, minh họa của Văn Cao cũng buộc phải tuân thủ những qui định ngặt nghèo. Phải vẽ lên giấy trắng hoặc giấy can. Màu đen phải đặc biệt đậm đặc. Cứ chiêm ngưỡng những tác phẩm hội họa sơn dầu của ông mà xem. Ta sẽ thấy một bảng hòa sắc tài hoa tinh tế đến nhường nào. Các sắc độ trên tranh sơn dầu của ông đã được lược bỏ hoàn toàn những cồng kềnh rối rắm bút pháp để đi đến một độ giản lược, chính xác đến không ngờ. Và đó chính là tiền đề cho những sáng tạo minh họa của ông về sau.

Không nghi ngờ gì nữa. Con người cảm xúc trong ông mới chính là linh hồn của những bức vẽ minh họa mà không phải là con người của kĩ năng được đào tạo. Đến đây, chắc sẽ có nhiều câu hỏi được đặt ra. Đại khái như ai chẳng có cảm xúc nhưng tại sao lại là Văn Cao? Hoặc: Kĩ năng phải rất tốt thì mới theo kịp được cảm xúc mà trào ra ngọn bút? Những câu hỏi tương tự như thế hình như đã được Văn Cao trả lời bằng suốt sự nghiệp vẽ minh họa của ông. Đơn giản chỉ là những người vẽ khác không có đủ kĩ năng cảm xúc như ông.

Tất nhiên kĩ năng cảm xúc ấy không có trường lớp nào dạy được. Ông Văn Cao cũng không thể dạy chúng ta điều ấy. Nhưng nếu nói đó là một phẩm chất trời cho thì cũng không hẳn đúng. Đó là phẩm chất của một nghệ sĩ tổng hợp trong mình rất nhiều cảm xúc của nhiều ngành nghệ thuật khác nhau. Từ thơ, văn, nhạc cho đến họa. Nhiều họa sĩ chỉ có trong mình một cảm xúc hội họa thôi là không đủ để vẽ một bức minh họa. Ít nhất là thiếu độ thẩm thấu văn chương chữ nghĩa. Hiểu câu chữ thôi cũng chưa đủ. Nó còn cần cả một quá trình tư duy hình ảnh hội họa nữa. Nhiều bức minh họa của các họa sĩ khác cho ta thấy một câu chuyện khá buồn cười. Anh vẽ mà tư duy bằng ngôn ngữ của anh kể chuyện thực ra là sai phương pháp. 

Ai cũng biết ý tưởng cho một bức minh họa bao giờ cũng xuất phát từ một trang văn, một ý thơ, thậm chí một nét nhạc. Nếu họa sĩ không thẩm thấu được phần nào những nghệ thuật ấy thì bức minh họa chỉ còn là…minh họa!

Đã có một thời kì rất dài, nền văn học của chúng ta được nhà văn Nguyễn Minh Châu kết luận là một nền văn học minh họa. Kết luận của ông tuy không làm vui lòng các nhà lãnh đạo văn hóa. Tuy nhiên, nó đúng đến nỗi chẳng có cách gọi nào ngắn gọn chính xác hơn. Ông Văn Cao là người vẽ minh họa cho toàn bộ nền văn học minh họa ấy. Vậy là minh họa đến hai lần. Nhưng thật ngạc nhiên, văn học minh họa đã thoái trào từ khá lâu rồi. Chẳng ai còn tìm đọc những tác phẩm văn học thời kì này nữa ngoài các nhà nghiên cứu. Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch cũng là một người mê sách. Ngoài việc ông luôn tìm kiếm sưu tầm những bản sách cũ phục vụ cho việc nghiên cứu của mình, ông đặc biệt quan tâm đến những hình vẽ minh họa trên sách báo thời kì này. Đến mức có ai đó cần tư liệu về những bản vẽ minh họa báo chí thì ông sẽ là một địa chỉ lựa chọn đáng tin cậy.

Một giai đoạn văn học minh họa đáng quên nhưng kì lạ thay những minh họa của Văn Cao thì còn sống mãi. Những mảng màu đen đằm thắm như ngân vang trong bóng tối. Những mảng màu trắng tinh khôi nuột nà của nước da con gái. Những nét vẽ chậm rãi khi run rẩy khi khoáng hoạt nhưng hết sức cô đọng chắt lọc. Đã có nhiều người nhận định rằng những nét bút của ông có phần đóng góp không nhỏ của rượu. Nhưng đó thật là những chuyện tầm phào. Rượu với ông như cơm bữa của chúng ta vậy. Nếu ai đó bảo chúng ta là chiếc máy ảnh chạy bằng cơm khi vẽ tranh thì có lẽ không còn lời sỉ nhục nào nặng nề hơn hơn.

Lẽ dĩ nhiên phần lớn các họa sĩ đều uống. Cũng dĩ nhiên, cái sự uống của họ chẳng góp phần gì cho sự nghiệp hội họa. Có chăng, nó chỉ là chất xúc tác tức thời. Có những họa sĩ rất mê rượu nhưng lại tự đặt ra cho mình một nguyên tắc bất di bất dịch. Đó là không bao giờ uống trong lúc vẽ. Họa sĩ Trọng Kiệm lúc sinh thời là người mê rượu. Ông nằm bệnh viện Việt Xô buổi trưa bao giờ cũng trốn ra hàng nước ngoài cổng viện. Bạn trẻ gặp ông ở đấy lấy làm thắc mắc hỏi han. Ông cười như có lỗi “Tớ già rồi, phải có tí cay thì đầu óc nó mới thông suốt được”.

Ông Văn Cao uống không nhiều. Nhưng với ông ta sẽ chẳng bao giờ có thể gọi là một bữa rượu. Sáng, trưa, chiều, tối lúc nào trước mặt ông cũng là một cái chén hạt mít. Cỗ bàn tụ tập ăn uống ông vẫn thích cái chén hạt mít ấy. Cũng chỉ dăm ba chén là thôi. Và cũng chỉ sau đó vài giờ là lại có thể uống tiếp. Với ông, dường như rượu là thứ tạo ra trạng thái cân bằng minh mẫn. Nhưng ở trong thời kì gian khổ chống Mỹ, rượu của ông cũng chỉ toàn hạng nút lá chuối rẻ tiền. Và không thể nói là nó không có hại cho sức khỏe. Thế nhưng nhìn ở một góc khác, nhiều cụ đại thọ trăm tuổi chỉ để không uống rượu thì mới thấy cái vô nghĩa của sức khỏe.

Ông Văn Cao vẽ trong lúc uống. Vừa vẽ vừa uống. Điều đó khác hẳn chúng ta. Ta không thể vừa ăn vừa vẽ được. Tự giác không và cũng chẳng ai bắt chúng ta phải làm thế. Nhưng nét vẽ của ông luôn tạo ra cho người xem một cảm giác ấm cúng trong veo. Ta nên nhớ rằng ở thời kì minh họa thô sơ khắc gỗ và tráng bản kẽm thì kích thước của một bức minh họa báo chí thường được họa sĩ trình bày báo giao cho là chính xác đến từng milimet. Và nó thường rất nhỏ. Nhiều vignette chỉ bằng bao diêm. Bàn tay của họa sĩ nếu không đủ khéo léo thì không bao giờ làm nổi. Ông Văn Cao phải làm việc ấy hàng ngày. Giai đoạn ông bị dừng bút viết thì chính minh họa báo chí và làm bìa sách là nguồn sống của ông và gia đình. Cũng giống như văn, thơ, nhạc, hội họa của ông cũng chỉ là tự học mà thôi. Và không ngờ vài năm học dự thính hội họa của ông lại trở thành công việc chính kiếm ăn nhiều năm sau này. Đó hình như là một lợi thế của người ít được học. Đã có rất nhiều họa sĩ được đào tạo hàn lâm kĩ lưỡng nhưng cả đời không vẽ nổi một cái minh họa cho ra hồn. Nhồi nhét cả một đống thao tác kĩ thuật vào một diện tích chỉ bằng bàn tay hóa ra rất vô tác dụng.

Lối vẽ minh họa của Văn Cao đã hình thành được một phong cách riêng biệt. Nó có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ tiếp theo. Nếu chỉ ngắm nhìn những bức minh họa của Văn Cao thì hẳn là những người vẽ được đào tạo bài bản đều có cảm giác như nó trong tầm tay của mình. Cũng đã có nhiều họa sĩ minh họa sau này bắt chước lối vẽ giản dị ấy của ông. Nhưng những bức vẽ ấy lập tức nhận được những lời bình xét không nhân nhượng. Bắt chước Văn Cao. Đúng là bắt chước tạo hình mảng miếng của Văn Cao thì không khó. Nhưng những xúc cảm tạo hình của ông là thứ không ai bắt chước nổi. Lớp hậu sinh học vẽ sau này cũng ít người nhận ra điều đó.

Đã có một thời hội họa Việt ồn ào lên vì một chủ nghĩa có tên là Tối giản. Đua nhau sáng tác tranh tối giản. Và kết quả là cũng có vài người thành công với tuyên ngôn tối giản của mình. Bằng cách được các đồng nghiệp nhận xét rằng: Không biết vẽ. Tối giản của ông Văn Cao là một thủ pháp đặc biệt. Nó đặc biệt ở chỗ ông biết lược bỏ đi tất cả những gì không cần thiết nhưng lại đẩy hình và nét theo chiều hướng cảm xúc đi đến cao trào quyết liệt. Minh họa của ông đôi khi chỉ là một gương mặt thiếu nữ mà không có bất cứ thứ gì phụ trợ vào. Thế nhưng cho đến nay cũng chỉ có một mình Văn Cao thành công với lối vẽ đơn giản ấy. Đơn giản đấy nhưng đủ đầy các cung bậc cảm xúc như ông thì chưa ai làm được.

Nhớ về Văn Cao, ta không chỉ nhớ đến những ca khúc bất hủ, những trường ca từ thuở mới khai sinh ra thể loại trường ca. Sự nghiệp hội họa của ông cũng là một dấu ấn đồ sộ không thể nào quên.

Đỗ Phấn

Triển lãm mỹ thuật Maj Trang Olson Art & Argentine Tango "Tưởng nhớ Bùi Xuân Phái" tại Stockholm - Thuỵ Điển

Họa sĩ Maj Trang Olson vừa tổ chức thành công Triển lãm mỹ thuật Maj Trang Olson ART & Argentine Tango "Tưởng nhớ Bùi Xuân Phái"...