Phật hoàng Trần Nhân Tông và Ngọa Vân

12 đời vua nhà Trần, vua Trần Nhân Tông là anh hùng dân tộc, vị vua toàn tài về chính trị, quân sự, văn hóa, ngoại giao và mở rộng bờ cõi. Trần Nhân Tông trực tiếp lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần đánh thắng quân xâm lược Nguyên Mông vào các năm 1285 và 1288, lập nên võ công bậc nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta. Sau chiến thắng, nhà Trần tiến hành đường lối ngoại giao mềm mỏng nhưng cương cường với nhà Nguyên. Đối nội áp dụng chính sách khoan thư sức dân, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng một thế trận toàn dân vững chắc luôn sẵn sàng chống quân xâm lược. Bản thân Trần Nhân Tông là một tấm gương học hỏi và rèn luyện không ngừng. Đức vua thông thạo triết lý Phật - Đạo - Nho, am hiểu sâu sắc thiên văn, y lý, âm nhạc, thi ca.

51 năm trụ thế, Phật hoàng Trần Nhân Tông đã để lại cho dân tộc ta ba di sản kỳ vĩ: Võ công chống ngoại xâm; mở rộng bờ cõi quốc gia và một dòng thiền thuần Việt mang tên Thiền phái Trúc Lâm. Trong ba võ công vĩ đại ấy, việc sáng lập Thiền phái Trúc Lâm là di sản tâm linh mang ý nghĩa to lớn, sâu sắc và vĩnh hằng. Hiểu đất nước mình nhỏ, dân ít và luôn bị các triều đại phương Bắc nhòm ngó, Thượng hoàng Trần Nhân Tông, sau khi nhường ngôi cho con, đã dành phần đời còn lại để tìm con đường xây dựng quốc gia hưng thịnh đủ sức bảo vệ đất nước trong mọi thử thách. Và con đường ấy không gì khác là tập hợp được ý chí, sự đoàn kết của toàn dân, hướng muôn dân về một tín ngưỡng chung dưới sự dẫn dắt của một dòng thiền thuần Việt.

Các văn nghệ sĩ tại Ngọa Vân Yên Tử.

Triều đại nhà Lý và đầu nhà Trần, Đại Việt chịu ảnh hưởng của ba tôn giáo: Phật - Đạo - Nho (Tam giáo đồng nguyên) với các dòng thiền Tì-ni-đa Lưu-chi chú trọng tư tưởng Bát nhã và tu tập thiền quán. Đệ tử chủ yếu là các vị vua nhà Lý, hoàng thân quốc thích và quý tộc cung đình. Dòng thiền Vô Ngôn Thông chủ trương giác ngộ nhanh chóng, đệ tử phần lớn đều có tâm hồn thi sĩ và dòng thiền Thảo Đường thiên về tầng lớp trí thức có xu hướng văn chương. Mỗi dòng có một triết lý riêng, chủ yếu ảnh hưởng tới tầng lớp ở thượng tầng xã hội, không thấm sâu tới đông đảo chúng sinh.

Thượng hoàng Trần Nhân Tông với mục đích quy tụ quân dân, đã xuất gia tu Phật tại cung Vũ Lâm, Ninh Bình sau đó về Yên Tử lấy pháp danh Hương Vân Đại Đầu Đà tu hành theo mười hai điều khổ hạnh, thuyết pháp độ tăng, thu nhận đệ tử. Những năm cuối đời Ngài chọn Ngọa Vân làm nơi đúc kết nên tư tưởng của dòng thiền Trúc Lâm. Phật Hoàng tiếp thu những yếu tố tích cực của ba dòng thiền trên, sáng tạo ra dòng thiền mới phù hợp với tất cả mọi người dân Việt. Một dòng thiền nhập thế. Đưa Phật pháp vào lòng người, đưa đạo vào đời. Tư tưởng chủ đạo của dòng thiền Trúc Lâm nhấn mạnh tinh thần “Phật tại tâm”, “tu tại gia”. Ngài dạy chúng sinh rằng trong mỗi người đều có Phật tính. Dù người đó là quan tướng, nông phu, binh lính, người chưa biết chữ cũng có thể tu luyện theo triết lý nhà Phật. Phật tính trong mỗi người như ngọn đèn luôn sẵn sàng thắp sáng, chỉ cần đệ tử thấm nhuần tư tưởng nhân quả, tự mình sống có đạo, tu luyện bản thân, vun bồi trí đức, đoàn kết nhân tâm. Mỗi người làm sáng lên Phật tính vốn có sẵn trong lòng mình thì đất nước sẽ rực sáng trí tuệ, dân trí nâng cao, tạo nên sức mạnh đoàn kết muôn người như một, đất nước sẽ vượt qua mọi khó khăn và trở thành một quốc gia thái bình thịnh trị, đủ sức chống được mọi kẻ thù. Triết lý sống cũng là tư tưởng hoằng pháp của Phật Hoàng Trần Nhân Tông kết tinh trong bài kệ Cư trần lạc đạo:

Ở đời vui đạo hãy tùy duyên

Đói đến thì ăn mệt ngủ liền

Trong nhà có báu thôi tìm kiếm

Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền.

Và cũng chính tại đây, Điều Ngự Giác hoàng Tổ Phật đã chọn Ngọa Vân làm nơi yên nghỉ. Bởi vùng đất “Ngũ An” còn gọi là An Sinh, Bình Khê trong đó có ngọn Bảo Đài và am Ngọa Vân là đất phát tích dòng họ Trần. Có Thái miếu nhà Trần. Chọn Ngọa Vân là chọn về nhà, về quê hương tổ quán sau khi đi hết một kiếp người. Ngọa Vân đã trở thành nơi linh thiêng nhất của Phật giáo và đất nước.

Thiền phái Trúc Lâm - một luồng tư tưởng, một học thuyết dẫn dắt dân tộc trong xây dựng và bảo vệ đất nước. Ý nghĩa vĩ đại, sâu sa có sức lan tỏa rộng lớn lâu bền là ở đó! Điều này giải thích vì sao hơn 700 năm trôi qua, biết bao trường phái tu hành đã tàn lụi, nhưng Thiền phái Trúc Lâm với tư tưởng “Cư trần lạc đạo”, đạo pháp bất ly thế gian vẫn là ngọn đèn soi rọi vào Phật tính của người Việt, trở thành một tín ngưỡng tốt đời đẹp đạo, đoàn kết toàn dân. 

Sau khi Phật hoàng Trần Nhân Tông viên tịch, xá lợi được lưu thờ ở am Ngọa Vân và nhiều nơi khác. Pháp Loa, tổ thứ hai của thiền phái Trúc Lâm cho dựng “Phật Hoàng tháp” tại núi Bảo Đài, khắc bài vị bằng đá xanh: “Nam mô đệ nhất tổ Trúc Lâm Đầu Đà Tịnh Tuệ Giác Hoàng Trần triều đệ tam Nhân Tông Hoàng đế Điều Ngự vương Phật”. Triều đình dâng miếu hiệu: “Nhân Tông, thụy hiệu Pháp Thiên Sùng Đạo Ứng Thế Hóa Dân Long Từ Hiếu Hiển Thánh Văn Thiên Võ Nguyên Minh Duệ Hiếu Hoàng Đế, pháp hiệu Đại Thánh Trần Triều Trúc Lâm Đầu Đà Tịnh Tuệ Giác Hoàng Điều Ngự Tổ Phật”.

Nhà văn Nguyễn Trọng Tân phát biểu tại Lễ phát động cuộc thi sáng tác văn học nghệ thuật “Phật hoàng Trần Nhân Tông và Ngọa Vân”.

Tiểu thuyết Phật hoàng ở Ngọa Vân (Nguyễn Trọng Tân) dựng lại chân dung Phật hoàng Trần Nhân Tông trong vai trò vị vua lãnh đạo đất nước lập nên chiến công hiển hách chống ngoại xâm; trong vai trò Thái Thượng hoàng thực hành hoằng pháp đạo Phật mở mang bờ cõi đem về cho Đại Việt hai châu Ô, Lý và vai trò của bậc Tổ Phật từ đất thiêng Ngọa Vân Yên Tử sáng tạo nên một thiền phái tu hành thuần Việt, của người Việt. 

Kỳ vọng tác phẩm sẽ góp thêm một tiếng nói giúp cho thế hệ sau thêm hiểu và tri ân công lao to lớn của đức Điều Ngự Tổ Phật Trần Nhân Tông và vùng đất Ngọa Vân Yên Tử nơi hiểm địa linh thiêng của đất nước.

Nguyễn Trọng Tân

Thể lệ Cuộc thi sáng tác văn học nghệ thuật "Phật hoàng Trần Nhân Tông và Ngọa Vân"

Thực hiện chương trình hoạt động Phật sự năm 2026 của Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh, Ban Trị sự Giáo...