Tôi hát tên người con gái vinh quang…

Trao đổi với nhạc sĩ Huỳnh Thanh Hải vào một chiều mưa cuối năm 2025, ông cho biết năm nay ông đã 76 tuổi, là thương binh 4/4, bị di chứng bom đạn trong chiến tranh nên thính lực suy giảm. Dù đã lên chức ông cố, nhưng sự hoạt bát, vui vẻ vẫn không hề giảm với dáng người ốm cao, mái tóc bạc phơ, tính tình hòa nhã, nụ cười hiền lành pha chút hóm hỉnh, hoạt ngôn của một nhạc sĩ kháng chiến đã đi qua 76 mùa mưa nắng. Khi trao đổi với ông câu chuyện luôn rôm rả, pha lẫn tiếng cười vui, khó dứt ra được. Hiện nay ông an hưởng tuổi già cùng bà xã tại ấp Lò Ngò, xã Song Lộc, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh (nay là xã Song Lộc, tỉnh Vĩnh Long). 

Vốn đam mê âm nhạc từ nhỏ, được gia đình trang bị cho cây đàn Mandolin nên rất thích tham gia các buổi văn nghệ trong xóm, ấp nhất là xem các buổi biểu diễn của đoàn Văn công. Năm 1962, trong một lần Đoàn Văn công Ánh Hồng (tỉnh Trà Vinh) về phục vụ gần nhà, được các chú, các anh trong đoàn phát hiện năng khiếu văn nghệ nên nhận vào đoàn. Thế là từ đây Huỳnh Thanh Hải có dịp đi cùng đoàn theo chân các đơn vị bộ đội, vừa học nghề, vừa phục vụ, vừa sáng tác. Sau giải phóng ông công tác ở Phòng Văn nghệ, Ty Văn hóa - Thông tin tỉnh Cửu Long, từ năm 1977 được tạo điều kiện đi học hệ cao đẳng 3 năm chuyên ngành Sáng tác, thuộc Khoa Lý luận - Sáng tác - Chỉ huy tại Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, sau khi trở về ông tiếp tục công tác trong ngành văn hóa và nghỉ hưu năm 1999 với lý do sức khỏe.

Nhạc sĩ Huỳnh Thanh Hải viếng mộ nữ anh hùng Hồ Thị Nhâm.

Sau vài câu xã giao, tôi nhắc lại lần gặp ông cách đây hơn 1 tháng, vào dịp Hội Văn học nghệ thuật phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long tổ chức họp mặt kỷ niệm Ngày Âm nhạc Việt Nam lần thứ 16 tại Bảo tàng tỉnh. Trong chương trình văn nghệ chào mừng, ca khúc Hồ Thị Nhâm sống mãi của ông được Ban tổ chức chọn biểu diễn phục vụ trong đêm họp mặt đã gây xúc động nhiều người. 

Nhạc sĩ Huỳnh Thanh Hải cho biết, trong sự nghiệp sáng tác của mình ông đã viết trên 100 tác phẩm về đề tài kháng chiến, về quê hương đất nước, học tập tấm gương Bác Hồ, về lực lượng công an, quân đội… (phần lớn bản nhạc viết tay trong kháng chiến đã bị thất lạc), nhiều tác phẩm của ông được biểu diễn trên sân khấu, được in trên tập san Văn nghệ Lửa Hồng, tạp chí Văn nghệ Trà Vinh, Báo Trà Vinh, tuyển tập 50 năm Văn học nghệ thuật tỉnh Trà Vinh…, một số bài hát được chọn làm ca khúc truyền thống của đơn vị, tham gia hội diễn ngành như bài Chào chiến công tiểu đoàn quyết thắng (viết về tiểu đoàn 501, Tỉnh đội Trà Vinh); Vinh quang Công an Trà Vinh; Theo gương Bác; Hát với người lính Biên phòng… 

Ở tuổi U80 nhạc sĩ Huỳnh Thanh Hải vẫn nhớ như in cơ duyên ra đời bài hát Hồ Thị Nhâm sống mãi. Đó là vào năm 1972, ông được phân công dự Đại hội chiến sĩ thi đua cấp tỉnh để viết bài đăng tập san Văn nghệ Lửa Hồng. Qua nghe báo cáo điển hình của các tập thể, cá nhân trình bày tại đại hội, trong đó có báo cáo về tấm gương của liệt sĩ Hồ Thị Nhâm khi nhận nhiệm vụ đánh mìn vào hang ổ quân thù ở huyện lỵ Càng Long, đã thôi thúc ông chỉ trong hơn 1 tuần lễ đã viết xong ca khúc Hồ Thị Nhâm sống mãi để ngợi ca chiến công bất tử của người nữ chiến sĩ du kích của quê hương, đã anh dũng hy sinh khi mới vừa tròn 25 tuổi.

Sau khi bản nhạc hoàn thành đã được các diễn viên Đoàn Văn công Ánh Hồng biểu diễn phục vụ bộ đội và nhân dân vùng giải phóng và nhanh chóng được nhiều người yêu thích. Bản nhạc đã góp phần lan toả tấm gương anh hùng, đưa tên tuổi liệt sĩ Hồ Thị Nhâm sống mãi với thời gian.

Hồ Thị Nhâm còn có tên gọi khác là Hồ Thị Ngọc Đoàn, sinh năm 1947 trong một gia đình nông dân nghèo, tại xã Nhị Long, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh (nay là xã Nhị Long, tỉnh Vĩnh Long). Vào những năm 1960, xã Nhị Long là vùng giải phóng, nơi đứng chân của nhiều cơ quan, đơn vị vũ trang cách mạng của huyện, của tỉnh. Và chính trong cái nôi của phong trào cách mạng đã sớm giác ngộ người con gái của làng quê Dừa Đỏ - Hồ Thị Nhâm tình nguyện tham gia các phong trào tại địa phương.     

Tháng 02/1967, Hồ Thị Nhâm thoát ly gia đình, tham gia hoạt động trong tiểu đội nữ du kích xã Nhị Long, cùng đồng đội trực tiếp chiến đấu bảo vệ xóm làng, bảo vệ vùng giải phóng.

Sau chiến dịch tổng tấn công và nổi dây xuân Mậu Thân 1968 của quân dân ta, đã gây bất ngờ và nhiều thiệt hại cho địch. Sau khi hoàn hồn, quân đội Sài Gòn cùng quân Mỹ tiến hành những đợt phản kích quyết liệt vào vùng giải phóng nhằm đẩy lực lượng cách mạng ra khỏi nhân dân và thực hiện kế hoạch bình định. 

Phong trào cách mạng tại địa phương giai đoạn nầy gặp không ít khó khăn. Huyện ủy Càng Long quyết định cử một số cán bộ chiến sĩ đã được thử thách trong chiến đấu ra vùng địch tạm chiếm hoạt động hợp pháp, nhằm nắm tình hình và đánh địch ngay trong hang ổ của chúng. Trong số người được chọn có nữ du kích Hồ Thị Nhâm.

Trong vai một cô thợ may đi tản cư, Hồ Thị Nhâm đã làm tốt công tác dân vận, được nhân dân tin tưởng giúp đỡ, tạo võ bọc an toàn để hoạt động nắm tình hình ngay trước mắt quân thù mà không hề bị nghi ngờ. 

Thực hiện kế hoạch cấp trên giao là điều nghiên, theo dõi các hoạt động của địch, qui luật đi lại để lập kế hoạch tiêu diệt, gây tâm lý hoang mang lo sợ trong hàng ngũ địch. Nữ chiến sĩ du kích mật Hồ Thị Nhâm cùng đồng đội đã tham gia nhiều trận đánh lớn nhỏ, diệt hàng chục tên địch, thu nhiều vũ khí, góp phần đưa phong trào cách mạng vượt qua giai đoạn khó khăn, từ thế phòng ngự sang chủ động tiến công.

Đầu tháng 5/1972, cô báo cáo cấp trên phương án táo bạo: không đánh ban đêm nữa mà sử dụng mìn có sức công phá lớn đánh công khai giữa ban ngày vào trụ sở địch vừa tiêu diệt địch vừa tạo tiếng vang cho lực lượng cách mạng.       

Sáng ngày 15/5/1972, trong vai một cô gái quê xách giỏ xách đi chợ bán trái cây, bên trong đựng quả mìn hẹn giờ ngụy trang dưới lớp trái cây, Hồ Thị Nhâm ung dung tiến vào mục tiêu và mưu trí vượt qua sự kiểm soát của chốt cảnh sát. Nhưng khi cách mục tiêu chừng vài chục bước chân, chị bị một tốp cảnh sát khác chặn lại đòi lục soát giỏ xách. Biết sắp bị lộ, chị lanh trí đi vượt nhanh lên, thu hút hàng chục tên cảnh sát đuổi theo, khi chúng vừa xông vào định bắt chị cũng là lúc quả mìn trong giỏ trái cây phát nổ làm hàng chục tên chết và bị thương, riêng chị bị thương nặng và anh dũng hy sinh sau đó.

Trường Trung học phổ thông Hồ Thị Nhâm ở xã Nhị Long, tỉnh Vĩnh Long.

Ca khúc Hồ Thị Nhâm sống mãi, với giai điệu tự hào, tha thiết, ca từ bình dị mà sâu lắng. Bài hát như một câu chuyện kể, nên dễ đi vào lòng người: “Ai đi Cà Mau, có nghe tiếng mìn của Hồ Thị Kỷ. Ai đi Trà Vinh có nghe tiếng mìn của Hồ Thị Nhâm. Tiếng nổ còn vang huyện lỵ Càng Long xé xác quân thù lũ ác tay sai…”.

Ngày 06/11/1976, nữ liệt sĩ du kích mật Hồ Thị Nhâm được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, tên của chị được đặt cho một ngôi trường ở xã Nhị Long - Trường Trung học phổ thông Hồ Thị Nhâm.

Trang đầu bài nhạc "Hồ Thị Nhâm sống mãi".

Ra đời trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, bài hát được các đoàn văn công biểu diễn phục vụ bộ đội và nhân dân vùng giải phóng trong và ngoài tỉnh. Sau khi đất nước hòa bình, thống nhất, trên làn sóng phát thanh truyền hình hay trong các buổi trình diễn ca nhạc, liên hoan văn nghệ… thỉnh thoảng chúng ta được nghe lại bài hát ra đời cách đây 53 năm, viết về người con gái anh hùng của quê hương xã Nhị Long, tỉnh Vĩnh Long anh hùng: “…Tôi hát tên người con gái vinh quang. Mang bóng mẹ hiền ra đi giết giặc Mỹ. Quê hương Dừa Đỏ, Nhị Long anh hùng. Nuôi người con gái lớn lên giữa mùa xuân…”.

Trần Thắng

Dương Thị Xuân Quý - Nhà báo, Nhà văn liệt sỹ

Nhà báo, nhà văn liệt sỹ Dương Thị Xuân Quý (1941-1969) hi sinh tại chiến trường miền Nam trong khi đang tác nghiệp tại mặt...